Maart: How To be An Antiracist (Ibram X Kendi)

(Over het waarom van deze reeks, lees: “Een Afrikaans jaar“.)

Vroeger was er op tv dit spotje voor Heinz ketchup, waarbij een koppel aangeeft dat ze maar één soort ketchup kennen, namelijk de tomatenketchup van Heinz. Als kind begreep ik die spot niet, want ik dacht oprecht dat er maar één soort was. Ik herinner me nog steeds het moment waarop ik in de supermarkt opeens ketchup van andere merken ontdekte.

Dat gevoel van een blikveld dat opengetrokken wordt, kreeg ik tijdens het lezen van dit boek. Wij denken misschien dat we weten wat racisme is, maar er is zo ontzettend veel kennis en nuance die wij over dit onderwerp missen. Alleen al de titels van de hoofdstukken laten zien dat er meer is dan WHITE en BLACK:

DEFINITIONS – DUELING CONSCIOUSNESS – POWER – BIOLOGY – ETHNICITY – BODY – CULTURE – BEHAVIOUR – COLOR – WHITE – BLACK – CLASS – SPACE – GENDER – SEXUALITY – FAILURE – SUCCESS – SURVIVAL

Elk hoofdstuk behandelt een aspect van racisme en wordt gelinkt aan een fase in het levensverhaal van de schrijver, waarbij op chronologische wijze zijn eigen bewustwordingsproces wordt verhaald. Op die manier koppelt Kendu de theorie aan de praktijk, wat voor een goede afwisseling zorgt tussen abstracte diepgang en concrete inleving.

Er staan zoveel nuttige inzichten in dat ik maar bleef onderlijnen. Maar het basisinzicht is dit:

“My research kept pointing me to the same answer: The source of racist ideas was not ignorance and hate, but self-interest.”

Kendu beschrijft doorheen het boek hoe beleidsmakers vanuit eigenbelang (en dat begon dus met de slavenhandel) een racistisch bestuur opzetten, en dan racistische ideeën verspreidden om dat beleid goed te praten. Die racistische ideeën werden uit onwetendheid opgepikt, en zo ontstond haat, waardoor racistische regelgevingen die ongelijkheid in de hand werkten niet op de korrel werden genomen.

Nog een aantal inzichten die dit boek me bracht:

*er is geen biologische basis voor een onderverdeling van mensen in rassen, dus rassen bestaan niet. Maar racisme bestaat wel. Racisme betekent dat er mensen zijn die geloven dat er verschillende rassen bestaan, en dat sommigen inferieur zijn aan anderen. Daarom helpt het niet te zeggen dat je “kleurenblind” bent, want daarmee pak je racisme niet aan. Want ook al zijn rassen niet echt, de gevolgen van racisme zijn wel echt.

*als je racisme wil aanpakken, helpt het ook niet dat je zegt dat je niet racistisch bent. Een opmerking, idee of beleidsvoorstel is ofwel racistisch (zorgt voor ongelijkheid tussen de zogenaamde rassen) of antiracistisch (zorgt voor gelijkheid tussen de zogenaamde rassen). Je moet dus een keuze maken: voor of tegen.

*Ieder van ons zegt wel eens racistische dingen, maar dat maakt ons nog geen racist. We moeten leren wat racisme precies inhoudt en altijd blijven nadenken over wat de antiracistische optie is. Maar als we vervallen in neutraliteit of passiviteit werken we racisme in de hand.

*Alles begint bij beleid. Als we racisme de wereld uit willen helpen, volstaat het niet te blijven roepen dat Wit en Zwart gelijk zijn. Zolang het beleid niet nauwkeurig onder de loep genomen wordt, zal racisme blijven bestaan.

*Je kan geen antiracist zijn zonder feminist te zijn, en vice versa. Je kan geen antiracist zijn zonder te ijveren voor gelijke rechten voor de LGBTQ-gemeenschap, en vice versa. Je kan geen antiracist zijn zonder bezorgd te zijn over de opwarming van het klimaat, en vice versa. Alles is met elkaar verbonden.

Kortom, dit is een boek dat je toekomstige discussies over onderwerpen van maatschappelijk belang diepgang en nuance kan geven. Ik kan geen redenen bedenken om het niet te lezen.

26 gedachtes over “Maart: How To be An Antiracist (Ibram X Kendi)

      1. Het volstaat naar de basis van je betoog te kijken om te weten dat het altijd zal blijven bestaan. Ignorance en hate zijn al best sterke dingen om te bestrijden, maar als de basis ervan self-interest is… Dat is iets dat ik nog niet snel uit de menselijke psyche zie verdwijnen.
        Want vergeet niet dat racisme niet alleen van wit naar zwart gaat, maar in de kleine wereld die ik ken (Vlaanderen) leeft het ook tussen Turken en Marokkanen, van “zwart” naar blank, van …

      2. Dat wordt ook in hte boek besproken, dat iedereen racistische ideeén kan hebben.
        En over dat hopeloze idee dat het waarschijnlijk altijd zal blijven bestaan, zegt Kendu dit: “There is nothing I see in our world today, in our history, giving me hope that one day antiracists will win the fight, that one day the flag of antiracism will fly over a world of equity. What gives me hope is a simple truism. Once we lose hope, we are guaranteed to lose. But if we ignore the odds and fight to create an antiracist world, then we give humanity a chance to one day survive, a chance to live in communion, a chance to be forever free.”

  1. “Ik weiger aan te nemen dat de mensheid zo tragisch gebonden is aan de sterrenloze middernacht van racisme dat het stralende ochtendgloren van vrede en broederschap nooit een realiteit kan worden.”

    [ Martin Luther King ]

  2. Ja. Ja! Het is zoveel genuanceerder dan dat wat we – met een beetje geluk – leren. En het moet tergend zijn voor hen die er dagelijks door benadeeld worden dat wij ons kunnen veroorloven ons er niet in te verdiepen. Blij met posts zoals deze, helpt mij ook om te weten dat ik niet de enige ben die leert en afleert.

      1. Ik heb er eventjes een tiental dagen over nagedacht, maar eigenlijk is (White) privilege voor mij veel meer een kwestie van observeren en actie ondernemen, dan van lezen.

        Ik vraag mij geregeld af: Is dit een voorrecht? Bij de meest basale dingen, als de brieven die de gemeente stuurt kunnen lezen en begrijpen, blijk ik ja te zeggen. En ik praat met veel mensen hierover. Hoe is dat voor jou? Wat merk jij?

        Dat heeft me al veel geleerd.

      2. Ik ga daar nog eens goed over moeten nadenken, en ik wil er ook nog eens over praten met een zwarte vriend. Want pas wanneer je hun verhaal hoort, zie je wat voor sommgen vanzelfsprekend is en voor anderen niet, en ik denk dat ik op dat vlak nog veel informatie mis…

  3. Kleine Atlas

    oeh Kath, dat klinkt allemaal prikkelend controversieel, ik ben nieuwsgierig. Als ik het goed begrijp zegt dat auteur dat het niet nodig geweest was van rassen te spreken, maar nu dat eenmaal gebeurd is, die onderverdeling niet meer ongedaan kan worden, en tot elk niveau doorspeelt (cf. een wetsvoorstel is of tegen of voor racisme, niets is neutraal). Klinkt als een hertaling van de zondeval 🙂 Benieuwd dus hoe dat opbouwt.

    Het sluit anderzijds wel aan bij wat ik me bedacht onlangs: dat ik nuances in de woorden rond racisme mis. Ik denk dat we een apart woord moeten durven lanceren voor interpersoonlijke voorkeuren en vooroordelen (waar ik, vermoedelijk zoals ongeveer iedereen in de moderne wereld, met enige regelmatig tegenaan bots, als slachtoffer en ja, soms ook als (onbewuste) dader) vs. institutioneel racisme (waar ik bepaald geen last van heb). Ik denk wel dat beide ervaringen zeer belangrijk zijn om te erkennen, omdat het zo’n ongelooflijk gevoelig onderwerp is. Ik denk tegelijk ook dat er net vanuit dat herkenbare gevoel van uitsluiting meer gemeenschappelijke dialoog te puren moet zijn dan nu gebeurt, het voelt nog vaak aan als een wij/zij-verhaal.

    Dat wij/zij afbreken sluit dan weer aan bij het laatste puntje: het gaat én over racisme én feminisme én ecologie én trager leven én én én. Bottom line: iederéén wordt beter van hervormingen in de zorg, in het onderwijs, in het arbeidsritme, in klimaat,… Maar om dat aan de man te brengen, moet ge als politicus (en liefst ook als tegenbeweging) én een inclusief verhaal kunnen vertellen én pijnpunten aan de kaak durven te stellen. Ik heb wel de indruk dat het draagvlak voor dat inclusieve, dat gemeenschappelijke, fameus klein geworden is. Van 2 kanten vaak, trouwens. Het was al lastig, corona heeft dat zeer pijnlijk vergroot. Zeer benieuwd waar dat heen gaat.

    Boeiend, boeiend.

    1. Over “pesoonlijk” en “institutioneel” racisme schrijft hij dat die onderverdeling maken eigenlijk geen goed idee is. Want ten eerste is institutioneel racisme terug te brengen tot personen: beleidsmakers die racistische beslissingen nemen. Ten tweede kunnen mensen wel denken dat ze niet racistisch zijn omdat ze mensen met een andere kleur niet discrimineren, maar wanneer zij die beleidsmakers steunen, houden zij in feite wel racisme in stand. Als je spreekt over “institutioneel racisme” haal je dus eigenlijk de mensen weg uit het verhaal, waardoor het nog moeilijker wordt om tegen racisme te vechten.

      Het is dus inderdaad een zeer interessante discussie. Ik denk wel dat jij dit boek graag gaat lezen, en oh, wat zou ik er nadien graag met jou over praten! Ik krijg bijna goesting om een boekenclub op te starten 🙂

      1. Kleine Atlas

        Oooh, wat jij zegt, had ik eerst ook geschreven (van dat stukje dat het persoonlijke de basis is voor institutionele beslissingen en visies en alles)!! Ik volg je dus, en toch denk ik dat er nood is voor aparte woorden voor verschillende belevingen. Ik ga het boek proberen te pakken te krijgen!

  4. Indrukwekkend… Tja, in die self-interest, dat zal altijd wel een probleem blijven, ben ik bang. Tenzij we eindelijk met z’n allen het bevrijdende licht zien (hoewel ik regelmatig dagdroom dat we als materialistische egocentrische mensheid geheel gaan evolueren naar een veel spirituelere vorm)… Eigenlijk, bedenk ik zo, is iedere vorm van pesten of bullying of onderdrukken ook zo’n naar trekje ‘vanuit self-interest’, toch…?

    1. Dat is zeker zo. Anderen naar beneden duwen om zelf hogerop te komen… Al denk ik niet dat iedereen dat doet, ik heb vooral het gevoel dat dat soort mensen veel harder roept en meer zelfvertrouwen heeft en er dus makkelijker mee wegkomt. En dat niet iedereen het licht moet zien, maar dat de mensen die er niet akkoord mee zijn vooral meer vanzich moeten laten horen. En hopelijk horen we dan met hoeveel we eigenlijk zijn, en is dat dan voldoende om het schip te doen keren…

  5. Toen ik dit bericht las, was ik net beginnen luisteren naar “so you want to talk about race” van Ijeoma Olou en wou ik wachten tot ik die uit had alvorens te reageren. Heel veel van wat je hier aanhaalt komt in haar boek ook terug, zoals racisme dat niet gefundeerd is op haat maar op macht, maar ik denk dat ik deze toch ook ga lezen. Ijeoma koos ervoor om racisme altijd te zien in het kader van het groter geheel, dat vond ik wel een eye-opener. Dat je op een racistisch getint mopje ook kunt reageren met het expliciet verwoorden van de oorzaak en/of de gevolgen (bvb op een uitspraak in het genre van zwarte mensen komen vaak te laat reageren met wist je dat zwarte mensen minder kans hebben op de arbeidsmarkt doordat dat stereotype meespeelt in het onderbewuste van recruiters). Racisme is nooit puur individueel, maar is aangeleerd gedrag dat voortkomt uit institutionele ongelijkheid.
    Dat inzicht vond ik goud waard, een beetje zoals de eerste keer dat ik las dat boosheid geen emotie op zich is, maar een reactie op bvb. angst of verdriet. Ik schakelde daarna over op het grotendeels negeren van de woede van mijn kinderen en vraag meteen naar de achterliggende angst of het verdriet. Nu neem ik me voor om op dezelfde manier te (proberen) reageren op de achterliggende vooroordelen die tevoorschijn komen bij foute uitspraken, want elke individuele actie komt voort uit een groter institutioneel geheel.
    Dankjewel om hierover te schrijven Kathleen!

    1. En jij bedankt voor jouw tip; ik heb meteen Olou´s naam genoteerd!
      Dat is inderdaad de meest waardevolle plaats om te beginnen: je eigen gedachten, en die onderzoeken en aanpassen, net zoals we dat inderdaad met onze emoties moeten doen om te kunnen groeien als persoon.
      Misschien moeten we dat oude Bond Zonder Naam-achtige gezegde nog eens bovenhalen: “een betere wereld begint bij jezelf” en dat echt heel praktisch maken. Of misschien zelfs wat aanpassen: een betere wereld begint IN jezelf 🙂

  6. Wat een wijsheid in blog, commentaren en ongetwijfeld ook boek! Zal ik mijn fakebookvriendjes dan toch kietelen door het te delen, hoewel ik weet dat ze niet gaan reageren, zoals bij quasi al mijn pogingen tot wereldverbetering? Zoals ik daar pas zei:

    “‘k Wil de pret echt niet vergallen maar ik wil u zachtjes wakker schudden. ’t Is sterker dan mezelf.
    Het feit dat […] alleen maar (extreem) negatieve reacties krijgt op onderstaand bericht, vind ik veelzeggend.
    Men wil het allemaal ECHT niet weten.
    Ik trek de struisvogel zijn kop af en toe uit de grond, want het is sterker dan mezelf. Ik wil in zijn oogjes kijken.
    Begrijp me niet verkeerd. Ik wou ook heel graag dat er was eens en nog lang en gelukkig, maar dat is niet de realiteit.
    Wij kunnen daar de realiteit van beginnen maken. Als we onze energie in een andere richting duwen dan haat en angst, dan kunnen wij dat.
    En ja: ik spreek vooral voor (en tegen) mijzelf ;-)”

    1. Eline, je mag deze post zeker delen! Ik sta klaar voor alle soorten commentaar 😉 En ondertussen maken we van Kendu´s woorden onze leuze: “Once we give up hope, we are guaranteed to lose”.
      Ik heb trouwens de indruk dat we vaak proberen onzelf goed te praten of te excuseren wanneer we onrecht aan de kaak proberen te stellen, of een positief verhaal brengen. Waarschijnlijk is dat omdat we daarmee tegen de stroom ingaan en daar een beetje voorzichtig mee zijn. Maar we hoeven ons niet te verontschuldigen of goed te praten, zeker niet als de anderen dat al helemaal niet doen. Ik hoop alvast dat het voor jou iets makkelijker zal zijn tegen die stroom in te gaan wetende dat je hier gesteund wordt en dat je niet de enige bent die er zo over denkt!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s